﻿1
00:00:05,000 --> 00:00:16,780
Onaqa iga qobuŋ na Itali sawaq gilqajqa anjam qosisib Pol tamo qudei ti tonto talq dena joqsib qaja tamo naŋgo gate bei aqa ñam Julius aqa baŋq di ateb.

2
00:00:16,780 --> 00:00:18,660
Julius a Rom tamo.

3
00:00:18,660 --> 00:00:30,420
A na iga Pol ombla tonto tamo naŋgi ti joqsiqa Adramitium qure naŋgo qobuŋ bei Esia sawaq gilqa laqnaqa iga qobuŋ di gogetosim koba na gilem.

4
00:00:30,420 --> 00:00:32,900
Aristarkus a iga koba na gilem.

5
00:00:32,900 --> 00:00:37,580
Aristarkus aqa qure utru Tesalonaika agi Masedonia sawaq di unu.

6
00:00:37,580 --> 00:00:43,500
Qobuŋ di yuwal qala qalaq na dauryosim qunduŋ kalil aiqa mareb.

7
00:00:43,500 --> 00:00:46,780
Iga gilsim nebeonaqa Saidon qureq di tiryem.

8
00:00:46,780 --> 00:00:57,340
Tiryonamqa Julius a Pol qa dulosiq odyonaqa qobuŋ uratosiq aqa Kristen was qudei naŋgi itnjrnaqa naŋgi na iŋgi iŋgi qa aqaryaiyeb.

9
00:00:57,340 --> 00:01:05,660
Onaqa iga Saidon qure uratosim gileqnamqa jagwa na gotraŋgonaqa iga Saiprus nui taqyosim gilem.

10
00:01:05,660 --> 00:01:19,820
Gilsim yuwal gentosim Silisia sawa ti Pamfilia sawa ti di brantosim yuwal qala qalaq na dauryosim gilsim Lisia sawaq di brantosim Maira qureq di tiryem.

11
00:01:19,820 --> 00:01:32,140
Dia Julius a Aleksandria qure naŋgo qobuŋ bei Itali sawaq gilqa laqnaqa unsiqa a na iga Pol ombla tonto tamo naŋgi ti joqsiqa qobuŋ di gogetem.

12
00:01:32,140 --> 00:01:35,940
Gogetosim jiŋga na gileqnamqa bati gargekoba koboej.

13
00:01:35,940 --> 00:01:41,140
Onaqa jagwa na gotraŋgonaqa iga siŋgila na gilsim Nidas qure jojomyem.

14
00:01:41,140 --> 00:01:51,540
Dena jagwa na olo gotraŋgonaqa iga gilqa keresaiigonaqa qobuŋ bulyosimqa Krit nui aqa luwi bei ñam Salmone di tiŋyosim oqem.

15
00:01:51,540 --> 00:02:00,980
Oqsim luwi di buŋyosimqa tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi waukobaosib oqsib Krit nui qoreq di beterosib qala qalaq na gileb.

16
00:02:00,980 --> 00:02:07,620
Iga gilsim sawa bei aqa ñam Qunduŋ Boledamu di Lasea qure jojom di brantem.

17
00:02:07,620 --> 00:02:11,980
Iga bati gargekoba uratem deqa Juda naŋgo qurieŋo bati koboej.

18
00:02:11,980 --> 00:02:17,620
Yuwal ugeqa batiej deqa Pol na tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi endegsi minjrej,

19
00:02:17,620 --> 00:02:19,500
“Niŋgi quiy.

20
00:02:19,500 --> 00:02:20,700
E qalieonum,

21
00:02:20,700 --> 00:02:24,460
iga qobuŋ na gilqom di iga gulbe koba itqom.

22
00:02:24,460 --> 00:02:27,580
Qobuŋ aqa iŋgi iŋgi gargekoba loumqas.

23
00:02:27,580 --> 00:02:29,140
Qobuŋ dego tugwas.

24
00:02:29,140 --> 00:02:30,700
Qobuŋ a segi sai.

25
00:02:30,700 --> 00:02:33,220
Iga tamo kalil dego padalqom.”

26
00:02:33,220 --> 00:02:42,980
Pol a naŋgi degsi minjrnaqa qobuŋ kuñi ojo tamo wo qobuŋ aqa abu wo naŋgi aiyel na Pol aqa anjam di dauryqa uratosib gilqa mareb.

27
00:02:42,980 --> 00:02:48,220
Julius a dego Pol aqa anjam dauryqa uratosiqa naŋgo aiyel anjam taqyej.

28
00:02:48,220 --> 00:02:50,340
Deqa iga qobuŋ na gilem.

29
00:02:50,340 --> 00:02:56,220
Qunduŋ iga soqnem qaji di jagwa bati qa qobuŋ beterqajqa qunduŋ bolesai.

30
00:02:56,220 --> 00:02:58,700
Deqa tamo gargekoba naŋgi mareb,

31
00:02:58,700 --> 00:03:07,060
“Jagwa bati brantqa jojomqo deqa iga qunduŋ endi uratosim gilsim Finiks qunduŋq di jagwa bati qa beterosim sqom.”

32
00:03:07,060 --> 00:03:09,700
Finiks a Krit nuiq di unu.

33
00:03:09,700 --> 00:03:13,060
Dia jagwa bati qa beterqajqa qunduŋ bolequja.

34
00:03:13,060 --> 00:03:18,620
Onaqa jagwa lawo guta na bonaqa tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi mareb,

35
00:03:18,620 --> 00:03:23,620
“Jagwa endena iga puygim gilsim Finiks qunduŋq di tiryqom.”

36
00:03:23,620 --> 00:03:30,900
Degsib marsib anka titosib qobuŋ miligiq di atsib dena iga Krit nui aqa qala dauryosim gilem.

37
00:03:30,900 --> 00:03:42,340
Gileqnamqa manaq dena meli jagwa koba bosiq gotraŋgonaqa gilqa keresaiigonaqa iga loo goge oqsim di sonamqa jagwa na segi osi laqnej.

38
00:03:42,340 --> 00:03:52,940
Onaqa iga nui kiñala bei aqa ñam Kauda aqa qoreq di otosim sonamqa nui dena jagwa getentonaqa yuwal kiñala laej.

39
00:03:52,940 --> 00:04:01,180
Deqa tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi waukobaosib qobuŋ du soqtosibqa qobuŋ ani gogeq di atsib sil na qoseb.

40
00:04:01,180 --> 00:04:04,140
Qobuŋ du uloŋaim deqa sil na qoseb.

41
00:04:04,140 --> 00:04:11,300
Osib olo sil bei osib qobuŋ ani yuwal na paraparaaim deqa sil na kaiŋyosib siŋgilateb.

42
00:04:11,300 --> 00:04:20,340
Qobuŋ ururosim Afrika sawa jojomyosim dia sargum gogetosim paraaim deqa ulaosib qobuŋ rer qalnab aiyej.

43
00:04:20,340 --> 00:04:24,700
Naŋgi degyeb deqa jagwa na segi osi laqnej.

44
00:04:24,700 --> 00:04:33,220
Nebeonaqa iga loo goge di sonam jagwa tulaŋ kobaosiq iga gotraŋgonaqa yuwal ugeonaqa qobuŋ tuqepratej.

45
00:04:33,220 --> 00:04:39,980
Deqa tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi iŋgi iŋgi qudei breinjrnabqa yuwalq aiyeb.

46
00:04:39,980 --> 00:04:45,420
Olo nebeonaqa naŋgi qobuŋ aqa parara ti oyo ti osib breinjrnab yuwalq aiyeb.

47
00:04:45,420 --> 00:04:49,620
Bati gargekoba iga seŋ ti bongar ti unosai.

48
00:04:49,620 --> 00:04:51,100
Iga namoqna are qalem,

49
00:04:51,100 --> 00:04:52,660
“Iga padalqasai.”

50
00:04:52,660 --> 00:04:59,900
Ariya jagwa siŋgila koba boqnsiqa iga gotraŋgoqnej deqa gago areqalo namij di iga uratosim marem,

51
00:04:59,900 --> 00:05:01,300
“Iga padalqom.

52
00:05:01,300 --> 00:05:03,220
Jagwa endi koboqasai.”

53
00:05:03,220 --> 00:05:07,700
Bati gargekoba tamo qobuŋq di so qaji naŋgi iŋgi uyosai.

54
00:05:07,700 --> 00:05:10,740
Deqa Pol a naŋgo ambleq di tigelosiqa minjrej,

55
00:05:10,740 --> 00:05:13,100
“O tamo niŋgi quiy.

56
00:05:13,100 --> 00:05:14,620
E nami merŋgem,

57
00:05:14,620 --> 00:05:16,900
niŋgi Krit nui uratosib gilaib.

58
00:05:16,900 --> 00:05:22,420
Niŋgi ijo anjam di dauryosai deqa agi iga gulbe koba itonum.

59
00:05:22,420 --> 00:05:23,220
Niŋgi uniy.

60
00:05:23,220 --> 00:05:27,180
Qobuŋ aqa iŋgi iŋgi gargekoba loumeleŋqo.

61
00:05:27,180 --> 00:05:29,740
Deqa e niŋgi olo endegsi merŋgwai.

62
00:05:29,740 --> 00:05:31,180
Niŋgi are laeme.

63
00:05:31,180 --> 00:05:33,060
Tamo bei padalqasai.

64
00:05:33,060 --> 00:05:34,420
Iga kalil bole sqom.

65
00:05:34,420 --> 00:05:36,100
Qobuŋ segi padalqas.

66
00:05:36,100 --> 00:05:45,260
Ya qolo ijo Qotei agi e bati gaigai a qa loueqnum qaji aqa laŋ aŋgro bei bosiqa ijo areq di tigelosiq merbej,

67
00:05:45,260 --> 00:05:46,340
‘O Pol,

68
00:05:46,340 --> 00:05:47,620
ni ulaaim.

69
00:05:47,620 --> 00:05:50,140
Ni Sisar aqa ulatamuq di tigelqam.

70
00:05:50,140 --> 00:05:54,340
Deqa Qotei na ni taqatmim ni padalqasai.

71
00:05:54,340 --> 00:06:02,380
Tamo kalil ni ombla qobuŋ na gileqnub qaji naŋgi dego Qotei na taqatnjrim naŋgi padalqasai.’

72
00:06:02,380 --> 00:06:04,300
Laŋ aŋgro na e degsi merbej.

73
00:06:04,300 --> 00:06:06,620
Deqa niŋgi ulaaib.

74
00:06:06,620 --> 00:06:07,540
E qalieonum,

75
00:06:07,540 --> 00:06:12,540
Qotei aqa anjam qolo merbej qaji di a dauryosim degyqas.

76
00:06:12,540 --> 00:06:14,260
Ariya niŋgi quiy.

77
00:06:14,260 --> 00:06:19,460
Iga qobuŋ na gilsim nui beiq di sargum gogetim qobuŋ a ojotqas.”

78
00:06:19,460 --> 00:06:28,220
Pol na naŋgi degsi minjrnaqa iga Mediterenian yuwalq di otosim sonamqa jagwa na segi osi laqnej.

79
00:06:28,220 --> 00:06:37,460
Yori aiyel koboonaqa qolo jige yuwal a mandam qaleqnaq anjam ateqnaq tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi qusibqa are qaleb,

80
00:06:37,460 --> 00:06:39,580
“Iga nui bei jojomyonum kiyo?”

81
00:06:39,580 --> 00:06:47,540
Naŋgi degsib are qalsibqa yuwal aqa robu qalieqajqa deqa sil waiyonab ainaq uneb di tarag yala,

82
00:06:47,540 --> 00:06:48,660
40 mita.

83
00:06:48,660 --> 00:06:54,620
Dena iga gilokiñalayosimqa naŋgi olo sil waiyosib uneb di tulaŋ taragej,

84
00:06:54,620 --> 00:06:56,420
30 mita.

85
00:06:56,420 --> 00:06:58,180
Degsib unsibqa are qaleb,

86
00:06:58,180 --> 00:07:02,380
“Iga gilsim nuiq di sargum gogetim qobuŋ a ojotqas.”

87
00:07:02,380 --> 00:07:04,860
Degsib are qalsibqa ulaosib mareb,

88
00:07:04,860 --> 00:07:07,940
“Iga anka waiyonamqa qobuŋ tigelqas.”

89
00:07:07,940 --> 00:07:12,420
Degsib marsibqa qobuŋ bunuq dena anka qolqe waiyonab yuwalq aiyej.

90
00:07:12,420 --> 00:07:14,940
Onaqa naŋgi endegsib waiŋoqneb,

91
00:07:14,940 --> 00:07:15,940
“Urur suwaŋeme.”

92
00:07:15,940 --> 00:07:20,460
Onaqa tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi endegsib are qaleb,

93
00:07:20,460 --> 00:07:22,980
“Iga qobuŋ uratosim qobuŋ du na jaraiqom.”

94
00:07:22,980 --> 00:07:27,300
Naŋgi degsib are qalsibqa gisaŋosib tamo naŋgi minjreb,

95
00:07:27,300 --> 00:07:30,780
“Iga qobuŋ namoq dena anka waiyqom.”

96
00:07:30,780 --> 00:07:36,940
Degsib minjrsib qobuŋ du uli na osib qobuŋ ani aqa namoq na gaintonabqa yuwalq aiyej.

97
00:07:36,940 --> 00:07:43,500
Degyeqnabqa Pol a di unsiqa qaja tamo naŋgi ti naŋgo gate Julius a ti endegsi minjrej,

98
00:07:43,500 --> 00:07:47,620
“Tamo qobuŋq di wauo qaji naŋgi jaraiqa mareqnub.

99
00:07:47,620 --> 00:07:50,780
Naŋgi jaraiqab di niŋgi kalil padalqab.”

100
00:07:50,780 --> 00:07:56,740
Onaqa qaja tamo naŋgi qobuŋ du aqa sil gentonabqa jagwa na osi ulaŋej.

101
00:07:56,740 --> 00:08:00,500
Nebeqa laqnaqa Pol na tamo kalil naŋgi endegsi minjrej,

102
00:08:00,500 --> 00:08:02,380
“Niŋgi iŋgi uyiy.

103
00:08:02,380 --> 00:08:04,980
Bati olekoba niŋgi iŋgi uyosai.

104
00:08:04,980 --> 00:08:06,980
Nuŋgo are ŋeiosai dego.

105
00:08:06,980 --> 00:08:08,780
Agi yori aiyel gilqo.

106
00:08:08,780 --> 00:08:11,940
Deqa e siŋgila na endegsi merŋgwai,

107
00:08:11,940 --> 00:08:14,860
niŋgi iŋgi uysib dena niŋgi siŋgilaqab.

108
00:08:14,860 --> 00:08:16,660
Osib niŋgi kalil bole sqab.

109
00:08:16,660 --> 00:08:18,140
Bei padalqasai.”

110
00:08:18,140 --> 00:08:26,900
Pol na tamo kalil naŋgi degsi minjrsiqa bem bei osiq naŋgo ulatamuq di Qotei pailyosiqa bem gentosiq uyej.

111
00:08:26,900 --> 00:08:33,900
Degonaqa tamo kalil naŋgi areboleboleinjrnaqa naŋgi kamba dego bem eleŋosib uyeb.

112
00:08:33,900 --> 00:08:38,940
Iga tamo qobuŋq di soqnem qaji kalil 276.

113
00:08:38,940 --> 00:08:47,380
Tamo kalil naŋgi iŋgi uynab menetnjrnaqa qobuŋ otqajqa marsibqa bem sum osib waiyeleŋonabqa yuwalq aiyej.

114
00:08:47,380 --> 00:08:50,820
Onaqa nebeonaqa naŋgi ŋam atsib mandam bei uneb.

115
00:08:50,820 --> 00:08:53,100
Naŋgi mandam di poinjrosai.

116
00:08:53,100 --> 00:08:54,820
Naŋgi qunduŋ bei dego uneb.

117
00:08:54,820 --> 00:08:57,860
Qunduŋ di aqa alile bolequja ulul ti.

118
00:08:57,860 --> 00:08:59,420
Unsib are qaleb,

119
00:08:59,420 --> 00:09:02,060
“Iga alile dia qobuŋ tiryqom.”

120
00:09:02,060 --> 00:09:09,700
Degsib are qalsibqa anka nami waiyeb qaji sil serie na giŋgeŋyosibqa anka yuwalq di urateleŋeb.

121
00:09:09,700 --> 00:09:17,260
Osib kuñi tonteb qaji sil di palontosib kuñi ojsib rer giryosib alile di tiryqajqa aiyeb.

122
00:09:17,260 --> 00:09:22,020
Aisib qobuŋ namoq sargum bei gogetosiq dia ojotonaq soqnej.

123
00:09:22,020 --> 00:09:26,940
Onaqa yuwal kokbayosiqa qobuŋ bunuq di qalnaqa paraparaej.

124
00:09:26,940 --> 00:09:29,380
Onaqa qaja tamo naŋgi mareb,

125
00:09:29,380 --> 00:09:34,300
“Tonto tamo naŋgi qawaiŋosib jaraiyaib deqa iga na ñumnam moreŋqab.”

126
00:09:34,300 --> 00:09:37,620
Degsib marnabqa naŋgo gate Julius a are qalej,

127
00:09:37,620 --> 00:09:41,620
“Naŋgi Pol dego qalib moiyaim deqa e na naŋgi saidnjrqai.”

128
00:09:41,620 --> 00:09:43,620
Degsi are qalsiqa naŋgi minjrej,

129
00:09:43,620 --> 00:09:45,340
“Tonto tamo naŋgi ñumaib.”

130
00:09:45,340 --> 00:09:47,780
Osiqa tamo qawaiŋo qalie naŋgi minjrej,

131
00:09:47,780 --> 00:09:52,700
“Niŋgi namo prugosib yuwalq aisib qawaiŋosib alile di patiy.”

132
00:09:52,700 --> 00:09:55,940
Osiqa tamo qawaiŋo qaliesai qaji naŋgi minjrej,

133
00:09:55,940 --> 00:10:04,300
“Qobuŋ paraparaqo qaji aqa sarqei niŋgi na eleŋosib bileq atsib dena otosib aisibqa alile di patiy.”

134
00:10:04,300 --> 00:10:12,140
A degsi minjrnaqa naŋgi degyosib iga kalil koba na alile dia geregere pateleŋem.

135
00:10:12,140 --> 00:10:18,860
Iga kalil alile dia patonamqa nui di aqa ñam Malta degsi mergonab quem.

136
00:10:18,860 --> 00:10:25,620
Onaqa tamo uŋgasari nui dia soqneb qaji naŋgi kumbra tulaŋ boledamu dauryosib iga geregereigeb.

137
00:10:25,620 --> 00:10:30,140
Osib awa boqnej deqa iga yorgonaqa ŋam tuŋguyosib mergeb,

138
00:10:30,140 --> 00:10:32,980
“Niŋgi bosib ŋamyuwo areq endi awooiy.”

139
00:10:32,980 --> 00:10:38,060
Degsib mergonabqa iga ŋamyuwo areq di awoonam jejamu kaŋkaŋgej.

140
00:10:38,060 --> 00:10:50,220
Onaqa Pol a ŋam koroiyosiqa ŋamyuwoq di atnaqa amal uge ŋam miligiq di soqnej qaji kaŋkaŋyonaqa oqedosiqa Pol aqa baŋq di uñiyosiqa gaiŋesoqnej.

141
00:10:50,220 --> 00:10:59,060
Onaqa nui deqaji tamo uŋgasari naŋgi amal uge Pol aqa baŋq di uñiyosiq gaiŋesonaqa unsibqa segi segi maroqneb,

142
00:10:59,060 --> 00:11:02,620
“Tamo endi a leŋ ojo tamo kiyo?

143
00:11:02,620 --> 00:11:13,100
A yuwalq di moiyosai deqa gago qotei na a kambatosiqa amal uge qariŋyqoqa a uñiyqo.

144
00:11:13,100 --> 00:11:16,060
Deqa a moiqas.”

145
00:11:16,060 --> 00:11:22,940
Onaqa Pol na aqa baŋ butuyonaqa amal uloŋosiqa ŋamyuwoq ainaqa Pol a bole soqnej.

146
00:11:22,940 --> 00:11:25,300
Aqa jejamu yala gulbe bei osai.

147
00:11:25,300 --> 00:11:27,420
Onaqa naŋgi Pol koqyoqneb.

148
00:11:27,420 --> 00:11:33,340
Aqa jejamu suŋyqas kiyo a moisim uloŋoqujatqas kiyo degsib marsibqa tariŋkobaeb.

149
00:11:33,340 --> 00:11:37,620
Tariŋonab tariŋonab Pol aqa jejamuq di gulbe bei brantosai.

150
00:11:37,620 --> 00:11:40,180
Deqa naŋgi areqalo bei osib mareb,

151
00:11:40,180 --> 00:11:42,740
“Tamo endi a qotei bei.”

152
00:11:42,740 --> 00:11:46,140
Nui deqaji tamo bei aqa ñam Publius a soqnej.

153
00:11:46,140 --> 00:11:47,700
A tamo kobaquja.

154
00:11:47,700 --> 00:11:49,420
A na nui di taqatoqnej.

155
00:11:49,420 --> 00:11:57,980
Aqa tal jojom di soqnej deqa a na iga joqsiqa aqa talq gilsiqa dia bati qalub iga geregereigoqnej.

156
00:11:57,980 --> 00:12:02,820
Iga aqa talq di sonamqa aqa abu makobaiyonaqa ŋeiesoqnej.

157
00:12:02,820 --> 00:12:06,260
Aqa jejamu tulaŋ kaŋkaŋyosiqa bi mormantej.

158
00:12:06,260 --> 00:12:14,580
Deqa Pol na aqa areq gilsiqa Qotei pailyosiq aqa jejamuq di baŋ atnaqa aqa ma koboosiq olo boleej.

159
00:12:14,580 --> 00:12:24,700
A degyonaqa nui deqaji tamo uŋgasari mainjrej qaji naŋgi qusibqa Pol aqa areq beqnabqa a na naŋgi kalil boletnjroqnej.

160
00:12:24,700 --> 00:12:31,260
Ariya nui deqaji tamo uŋgasari naŋgi na iga geregereigoqnsib kumbra tulaŋ boledamu egoqneb.

161
00:12:31,260 --> 00:12:40,400
Bunuqna iga nui di uratqa laqnamqa iŋgi iŋgi kalil iga saiigeleŋej qaji di naŋgi na olo egeleŋonab gago iŋgi iŋgi kereej.

