DICCIONÁRIO
Wach usucʼ jujun tak tzij re i wuj-i
A
Acáya Are u bi jun jyub chi woʼor “Grécia” ca bix che.
Achi aj chicaj (Hijo del Hombre ca bix che pa castílla.) Iri are jun biaj chi xqui coj jujun ujer ajbil u tzij i Dios che i Tolque chi coyʼem; xeʼelok chi are i Jesus. Ire qʼuialmul xu bij i biaj-le are xu bij rib chique i winak.
Aj Fariséo Je jutzobaj aj Israel lic qui yom quib chu cojic i ujer ʼatbal tzij tzʼibtal can rumal i mam Moises, xak u ʼanic i costúmbre chi qui tzʼabim che i ʼatbal tzij-le.
Aj Israel Ique je u muk u xiquin i ujer mam Jacob, chi xak mam Israel u bi. Xe terej chirij i ujer ʼatbal tzij tzʼibtal can rumal i mam Moises. Pa castílla, xak “Judío” ca bix chique.
Aj tzʼonol alcawal (“Publicáno” ca bix che pa castílla.) I je aj tzʼonol alcawal tzel que ʼil cumal i cach aj Israel man que chacun ruʼ i ʼatol tzij aj Róma chi xak tzel ca ʼil cumal i aj Israel. I aj tzʼonol alcawal-le, qʼui i mer quiqui tzʼonoj chique i cach aj Israel are quiqui toj impuésto.
Aj Saducéo Je jutzobaj aj Israel, junwi qui cojonic che i Dios, chiquiwach i aj Fariséo. Je qʼui chique i sacerdóte je aj Saducéo; i cajʼatzil i sacerdóte are jun chique ique.
Apostelab Je cablajuj achiab je chatal rumal i Jesus man que bin ruʼ, tzʼakat are ʼo chi, chuwach i jyub taʼaj. Are xel bi chicaj, xe u tak can chu cʼutic u tzij chuwach i jyub taʼaj chique i winak. Xoʼon panok xak i ma Páblo xsiqʼuix rumal i Jesucrísto che i patan-le. (Lc 6:13; Gl 1:1)
ʼAtbal tzij re i Dios (“El réino de Dios” ca bix che pa castílla.) We jun cu jach rib puʼab i Crísto, ʼo ʼuri pa ʼatbal tzij re i Dios. Are xcʼun i Jesucrísto, xjekan i ʼatbal tzij re i Dios chuwach i jyub taʼaj. Chupam i wuj tzʼibtal rumal i San Matéo, “i ʼatbal tzij aj chicaj” ca bix che.
ʼAtol tzij (“Rey” ca bix che pa castílla.) I ʼatol tzij are i ʼatz u patan piquiwi i winak re jun tinimit. Are xcamsax i Jesucrísto, i ʼatol tzij que i aj Israel are i ma Heródes. Xui-ri, ire ʼo chic jun ʼatol tzij puwi, chi are i ʼatol tzij pa Róma; ire are i mer ʼatz laj ʼatol tzij (“emperador” xak ca bix che).
Ayun I tzij-le queʼelok u chʼijic jun ʼij queb ʼij chuwach i Dios chi lic n-ta xqui tijo. ʼOlic queje ile ca ʼanic rumal u tzʼonoxic che i Dios.
C
Cablajuj tzobaj aj Israel (“Las dóce tríbus” ca bix che pa castílla.) Ile je qui muk qui xiquin i cablajuj u cʼojol i mam Jacob, chi xak mam Israel ca bix che.
Camey Jun chicop aj ekan, mas nim chuwach jun caway. I rismal xak ca ʼan cʼul che, lic ʼas.
Coron
1. Are jun sotosic chʼich re óro chi quiqui coj i ʼatol tzij che qui jolom, cʼutbal re i qui patan chi ʼo piquiʼab.
2. Xak ʼo i coron chi xa are u xak cheʼ, chi ujer quiqui coj che u jolom jun aj chʼacanel are ca chʼacan che jun ʼanem o che jun etzʼanem.
3. Chupam u wuj i Dios, ʼolic cu bij chi Dios cu ya ni coron chique niʼpa i je re Ire, pacha ca majaw chique rumal wach tak i qui ʼanom.
Cristian Je are i winak chi qui jachom quib puʼab i Crísto, xak que terej chirij u tzij ire (xak “creyent” ca bix chique).
Crísto I usucʼ i tzij “Crísto”, n-toʼ ta biaj; i mer usucʼ queʼelok: “I jun chatal rumal i Dios” tobal que i winak chi quelsaxic chupam i qui mac. Are ile are u patan i Jesus.
Cunbal re i caxlanwa Are jubiʼ ʼor re arin chi ʼax yijbam wi, lic chʼam chic. I ʼor-le, are coc ruʼ i ʼor cʼacʼ, cu walijsaj ronojel. Are ile i levadúra que i aj Israel ujer.
H
Hígo Jun ʼutz laj echaʼ chi are jun che i qui ticon i aj Israel winak. I u nimal u cheʼlal, queje pacha u nimal u cheʼlal jun inum.
I
Ixok aj mac (“Prostitúta” ca bix che pa castílla.) Are jun ixok chi ca wa chuwach i u chʼacul. “Mal laj ixok” xak ca bix che.
J
Jerusalen Are i tinimit chi mas ʼo u ʼij chiquiwach i aj Israel, man chila ʼo wi i rachoch i Dios. Rumal-i, xak chila ʼo wi i cajʼatzil i sacerdóte, xak i nucʼbal tʼisbal.
Jutzobaj re i Dios (“Iglésia” ca bix che pa castílla.) Chupam i Bíblia, “iglésia” ca bix chique i jutzobaj je cristian pa tak tinimit, xak queje ca bix chique conojel i je re i Dios chuwach i jyub taʼaj.
K
Kachalal (“Hermáno” ca bix che pa castílla.) Are i biaj quiqui bij chiquiwach, niʼpa i je re chic i Dios.
L
Lépra Are i jujun yobil che i qui chʼacul i winak. I yobil-le, ʼo i pacha chʼac, xak ʼo juban chic. I cʼax-le ca ʼax chique i winak we que tejeb ruʼ i jun chi ʼo i yobil-le che. Chique i aj Israel, we ʼo jun winak ʼo i yobil lépra che, queʼelok n-chʼam taj chuwach i Dios.
M
Molbalʼib que i aj Israel (“Sinagóga” ca bix che pa castílla.) Are i ja pa tak tinimit pa quiqui mol wi quib i aj Israel. Chila quiqui coj wi u ʼij i Dios, xak chila quiqui nawsaj wi quib che u tzij.
Mostas Are i ija re jun ticon chi ca ʼan cunbal che, re u jelal u tiʼbalil i qui wa. Tupu i ija-le lic ral cu chʼutin, chila che i jyub Galiléa, ʼo i que qʼuiyic pacha u nimal jun ral cheʼ.
N
Nimaʼij Páscua Are qui nimaʼij i aj Israel winak, cuxtabal-re chique che i quelic lok piquiʼab i aj Egípto ujer (Ex 12:23-27). I Jesucrísto xcamsax chuwach cruz jun ʼij chuxeʼ i nimaʼij-le; are i loʼlaj ʼij, caka bij che.
R
Rachoch i Dios (“Témplo” ca bix che pa castílla.) Are i ja chi ʼo pa Jerusalen pa xqui coj wi i u ʼij i Dios, niʼpa i je aj Israel winak. Xui-ri, i rachoch i Dios-le, lic nim, n-xa ta jun ja ʼo che, xak lic qʼui i uwaja ʼo che, ruʼ u qʼuial u wach ja. I u nimal ronojel, colo oxib cajib mansan. I ne te aj Israel winak, are cacaj quiqui coj u ʼij i Dios, xui ʼo que che i nabe uwaja.
Ral Chij I ujer ʼatbal tzij que i aj Israel winak cu bij chi ʼo u chac quiqui sujuj jun ral chij chuwach i Dios pa tak qui nimaʼij Páscua. ʼOlic xak quiqui sujuj chuwach, tojbal re qui mac. Rumal-i, xoʼon panok, xak queje ile xbix che i Jesucrísto: “I ral chij sujtal chuwach i Dios, tojbal re qui mac i winak.” I Dios xu tak li Jesucrísto, pacha jun ral chij chi xcamsaxic, tojbal re qui mac i winak. Ire-le xe u qʼuexelaj niʼpa i chij chi que sujux te chuwach i Dios.
Retal circuncision Ile are ca cʼatzix jubiʼ che u tzʼumalil re u tzam i ral qui tzʼiquin i alabom are je nochʼ. I aj Israel winak xqui ʼan ile, ʼilbal-re chi ʼo qui trat ruʼ i Dios; are ʼilbal-re chi i ala-le are jun winak aj tinimit re i Dios.
S
Sacerdótes Je are ique chi ʼo qui patan pa rachoch i Dios: ʼo chiquikul quiqui coj qui tzij i winak chuwach i Dios, xak are que sujuw i qui qʼuexel i winak chila pa rachoch i Dios.
Sodóma y Gomórra Are i queb tinimit ujer chi Dios xe u sach qui wach rumal i nim laj mac atzalal que tijin i winak-le chu ʼanic. Chupam i wuj Génesis (Gn 19:24-28), cu bij chi Dios xu tak li ʼaʼ piquiwi, sachbal re qui wach.
U
U muk u xiquin i mam David Queje ile xqui bij i aj Israel winak che i Tolque chi coyʼem. Ique quetaʼam chi i Tolque-le are na jun u muk u xiquin i ujer ʼatol tzij que i aj Israel, mam David.
Ujer ʼatbal tzij (“Ley” ca bix che pa castílla.) I lajuj u tzij u pixab i Dios are u xebal i ujer ʼatbal tzij. I tzij pixab-le, tzʼibtal can rumal i mam Moises; chupam i wuj Levítico, ʼo juban chic ʼatbal tzij yatal rumal i Dios. Xoʼon panok, i aj tijonel re i tzij pixab xqui tzʼabij u qʼuial chic tzij ruʼ.
Uva Jun ʼutz laj echaʼ chi are jun che i qui ticon i aj Israel winak. I echaʼ-le lic ʼo u waʼal; che ile ca ʼan wi i víno. I u cheʼlal, xa raxcʼam.
Uxlambal ʼij Are i ʼij que i aj Israel, chi n-que chacun taj, quiqui cojbej re u ʼij i Dios. I ʼij-le are i uwuk ʼij re i seman, chi queʼelok are i sábado. I aj Israel, ca jekan i uxlambal ʼij chiquiwach ique are ca kaj bi i ʼij viérnes, y ca qʼuisic cʼa che u kajbal bi i ʼij re i sábado.
W
Winak ʼo rajaw (“Esclávo” ca bix che pa castílla.) Ile are jun winak chi ca chacun ruʼ i rajaw pacha jun mocom, n-toʼ ta coʼon rib, xak n-ca toj taj. (I ma Páblo, i ma Santiágo, i ma Júdas queje ile xqui bij ique che quib, chi ique lic qui yom quib puʼab i Crísto pacha cajaw.)